یادداشت؛ فلسفه علم؛ میراث ماندگار دکتر گلشنی

۰۱ آذر ۱۴۰۵ | ۱۹:۳۱ کد : ۲۸۳۲۷ آخرین عناوین یادداشت‌ها
تعداد بازدید: ۹
یادداشت؛ فلسفه علم؛ میراث ماندگار دکتر گلشنی

نویسنده: دکتر غلامحسین مقدم حیدری / استاد تمام فلسفه علم پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی

دکتر مهدی گلشنی با تأسیس گروه فلسفه علم در دانشگاه صنعتی شریف و توسعه پژوهش‌های فلسفی در علوم پایه، نقشی ماندگار در گسترش فلسفه علم در ایران ایفا کرد؛ میراثی که پیوند میان علم، فلسفه، فرهنگ و معرفت را در فضای دانشگاهی تقویت کرد.

 

جام جم آنلاین: دکتر مهدی گلشنی از جمله شخصیت‌های علمی کم‌نظیری بود که ضرورت پیوند میان علم و فلسفه را به‌درستی درک کرده بود. او در عین برخورداری از جایگاهی شناخته‌شده در حوزه فیزیک، به‌ویژه فیزیک کوانتوم و نسبیت، به مباحث فلسفی علم نیز توجهی جدی داشت و معتقد بود شناخت علم بدون توجه به مبانی فلسفی، فرهنگی و اجتماعی آن، شناختی کامل نخواهد بود. تأسیس گروه فلسفه علم در دانشگاه صنعتی شریف و پژوهشکده تاریخ و فلسفه علم در پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی را باید یکی از مهم‌ترین جلوه‌های این نگاه و از اقدامات ماندگار او در فضای علمی کشور دانست.

دکتر گلشنی سال ۱۳۷۴ با درک ضرورتی که در فضای علمی و دانشگاهی کشور وجود داشت، برای نخستین بار گروه فلسفه علم را در دانشگاه صنعتی شریف تأسیس کرد. من از دانشجویان دوره نخست این رشته بودم و از نزدیک شاهد بودم که این اقدام تا چه اندازه برخاسته از یک نیاز علمی و فکری بود. در آن زمان، جریان‌های فکری رایجی وجود داشت که ضرورت توجه به نسبت علم و فلسفه را بیش از پیش آشکار می‌کرد. گلشنی معتقد بود برای فهم درست علم و شناخت نسبت آن با فرهنگ و جامعه‌ای که در آن زندگی می‌کنیم، باید میان این دو حوزه ارتباطی جدی برقرار کرد و این نسبت را از هر دو منظر مورد بررسی قرار داد.

این اقدام در واقع الگوبرداری آگاهانه از تجربه دانشگاه‌های معتبر فنی و علمی جهان، از جمله‌ام‌آی‌تی و استنفورد بود که در آنها نیز گروه‌های فلسفی در کنار فعالیت‌های تخصصی علمی شکل گرفته بودند. گلشنی با همین نگاه، زمینه‌ای را در دانشگاه شریف فراهم کرد تا دانشجویان علوم پایه بتوانند در کنار دانش تخصصی خود، با مبانی فلسفی علم نیز آشنا شوند. به اعتقاد من، بسیاری از جریان‌هایی که بعد‌ها در دانشگاه‌ها و حتی در میان حوزویان درباره نسبت علم و دین و مبانی فلسفی علوم شکل گرفت، از همین حرکت تأثیر پذیرفتند. از این جهت، جامعه علمی کشور و همه کسانی که امروز در این عرصه فعالیت می‌کنند، به نوعی وامدار تلاش‌های ایشان هستند.

اهمیت این اقدام زمانی بیشتر روشن می‌شود که جایگاه علمی خود دکتر گلشنی را در نظر بگیریم. او پیش از آن‌که به مباحث فلسفی علم بپردازد، فیزیکدانی شناخته‌شده و صاحب‌نظر بود. درس‌هایی که در دوران تحصیل با ایشان داشتیم، از جمله مباحث مرتبط با فلسفه فیزیک، نشان می‌داد که تسلط قابل‌توجهی بر حوزه‌هایی مانند فیزیک کوانتوم و نظریه نسبیت دارد. در عین حال، به‌خوبی دریافته بود که پیشرفت در علوم پایه نباید به معنای غفلت از پرسش‌های بنیادین درباره ماهیت علم، مبانی معرفتی آن و نسبتش با جهان‌بینی و فرهنگ باشد.

در واقع، نقطه تمایز گلشنی در این بود که پیوند میان فیزیک و فلسفه را نه یک موضوع حاشیه‌ای، بلکه ضرورتی برای فهم عمیق‌تر علم می‌دانست. او به مباحثی که در فلسفه علم درباره ماهیت Science روش‌های علمی و مبانی نظری علوم جدید مطرح می‌شود، اشراف داشت و تلاش می‌کرد این مباحث را در فضای دانشگاهی ایران نیز جدی بگیرد. به همین دلیل، می‌توان او را از پیشگامان برقراری ارتباط میان علوم پایه و فلسفه در کشور دانست. 

ثمره این حرکت را می‌توان در تحول تدریجی ادبیات علمی کشور در حوزه فلسفه علم مشاهده کرد. زمانی که این گروه در سال ۱۳۷۴ تأسیس شد، منابع علمی فارسی در این زمینه بسیار محدود بود و عملا ادبیات علمی شکل‌گرفته و قابل‌توجهی در این حوزه نداشتیم. اما با آغاز فعالیت گروه و تربیت دانشجویان این رشته، به‌تدریج زمینه برای تألیف و ترجمه آثار تخصصی فراهم شد. در طول سال‌های بعد، منابع فارسی بیشتری در دسترس قرار گرفت و فلسفه علم توانست جایگاه روشن‌تری در فضای دانشگاهی کشور پیدا کند.

این تحول صرفا به افزایش تعداد کتاب‌ها و منابع علمی محدود نماند، بلکه موجب شد مبانی متافیزیکی علوم جدید نیز بیشتر مورد توجه قرار گیرد. به‌تدریج این پرسش جدی‌تر مطرح شد که علوم جدید بر چه مبانی فلسفی و معرفتی استوارند و چه نسبتی با فرهنگ غربی و همچنین فرهنگ و سنت فکری جامعه ما دارند. چنین مباحثی می‌توانست به درک عمیق‌تر از علم و پیامد‌های فرهنگی و اجتماعی آن کمک کند.

تأثیر این جریان به محیط دانشگاه نیز محدود نماند و در حوزه‌های علمیه هم بازتاب پیدا کرد. افرادی که در پی ارائه الگو‌ها و نظریه‌هایی برای تبیین نسبت علم و دین بودند، از مباحث فلسفه علم و دستاورد‌های دانش‌آموختگان این رشته تأثیر گرفتند. به این ترتیب، زمینه برای تأملات جدی‌تر درباره رابطه علم و دین فراهم شد و این موضوع از سطح بحث‌های کلی و گاه شعاری فراتر رفت و ابعاد تخصصی‌تری پیدا کرد.

ایشان به مدت ۱۶ سال ریاست پژوهشگاه علوم انسانی را بر عهده داشتند و گسترش مباحث تخصصی در حوزه‌هایی مانند فلسفه پزشکی، فلسفه فیزیک، فلسفه ریاضی و فلسفه علوم انسانی در پژوهشکده تاریخ و فلسفه علم پژوهشگاه علوم انسانی مرهون تلاش‌ها و عنایات ایشان است. افزون بر این، ایشان برای نخستین رشته دکترای تاریخ علم دوره اسلامی را در گروه تاریخ علم پژوهشگاه علوم انسانی تاسیس کردند که فارغ‌التحصیلان آن در دانشگاه‌های کشور به آموزش و پژوهش اشتغال دارند.

او به عنوان بنیانگذار این جریان فکری، سبب شد رشته‌های علمی امکان بررسی دقیق‌تر تاریخ، مبانی و روش‌های خود را بیابند که به تعمیق ارتباط میان دانش تخصصی و تأملات فلسفی انجامید.

البته تداوم این مسیر به معنای بی‌نیازی از بازنگری و تلاش بیشتر نیست. آنچه اهمیت دارد، حفظ روحیه‌ای است که دکتر گلشنی با آن این حرکت را آغاز کرد؛ یعنی پرهیز از نگاه جزیره‌ای به دانش و تلاش برای برقراری ارتباطی واقعی و علمی میان حوزه‌های مختلف معرفت. تربیت دانشجویانی که در کنار تسلط بر علوم پایه، توانایی فهم و تحلیل مبانی فلسفی علم را نیز داشته باشند، یکی از مهم‌ترین ضرورت‌های پیش روی این جریان است.

به باور من، بنیان گذاشتن نهاد فلسفه علم و فراهم کردن زمینه رشد این حوزه در کشور، از جمله خدماتی است که آثار آن به این زودی‌ها از میان نخواهد رفت. شاید بتوان این میراث علمی و فکری را از مصادیق صالحات باقیات دکتر مهدی گلشنی دانست؛ حرکتی که با ابتکار و آینده‌نگری او آغاز شد و اکنون می‌تواند در قالب گروه‌های دانشگاهی، پژوهش‌های تخصصی و تربیت نسل‌های تازه‌ای از پژوهشگران ادامه پیدا کند. آثار چنین اقدامی محدود به دوران فعالیت بنیان‌گذارش نیست و چه‌بسا در دهه‌های آینده نیز در فضای علمی و فکری کشور تأثیرگذار باقی بماند. /پایان