گزارش نشست «حضرت زهرا (س)؛ از جلوه نبوی تا حضور سیاسی و اجتماعی»

آیین گرامیداشت سالروز شهادت بانوی دو عالم، حضرت فاطمه زهرا (س)، با عنوان «حضرت زهرا (س)؛ از جلوه نبوی تا حضور سیاسی و اجتماعی»، روز سه‌شنبه ۱۹ آبان‌ماه به همت مدیریت فرهنگی معاونت کاربردی‌سازی علوم انسانی و فرهنگی و با همکاری بسیج پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی برگزار شد.

در این آیین که به پرچم حرم مطهر حضرت اباعبدالله الحسین (ع) تبرک یافته بود، پس از مداحی و مرثیه‌خوانی در سوگ حضرت زهرا (س)، دو تن از استادان پژوهشگاه به ایراد سخنرانی پرداختند.

نخست، دکتر طیبه محمدی‌کیا، عضو هیئت علمی پژوهشکده مطالعات سیاسی، بین‌المللی و حقوقی، سخنرانی خود را با عنوان «کنش اجتماعی حضرت زهرا (س) در الهیات سیاسی شیعه» ارائه کرد. در ادامه، دکتر یعقوب توکلی، دانشیار پژوهشکده تاریخ ایران، با موضوع «حضرت زهرا (س)؛ جلوه مستور پیامبر (ص)» به سخنرانی پرداخت.

طیبه محمدی‌کیا، عضوهیئت علمی پژوهشکده مطالعات سیاسی، بین المللی و حقوقی پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، سخن خود را با تسلیت و تعزیت ایام شهادت حضرت زهرا (س) آغاز کرد و به موضوع کنش‌گری سیاسی و اجتماعی آن حضرت در عمر کوتاه اما پربرکتشان پرداخت.

وی در همان آغاز سخن تأکید کرد بازشناسی حضور سیاسی و اجتماعی زنان در تاریخ اسلام، مستلزم بازنگری در چارچوب‌های نظری و روش‌شناختی تاریخ‌نگاری معاصر است. تاریخ‌نگاری جدید، در بخش مهمی از مبانی و معیارهای خود، متأثر از تجربه تاریخی غرب و رویکردهای شرق‌شناسانه شکل گرفته است. تعمیم این تجربه به دیگر جوامع، بدون توجه به تفاوت‌های تاریخی و فرهنگی، می‌تواند به فهمی ناقص از نقش‌آفرینی زنان در تاریخ بیانجامد.

در این چارچوب، حضور زنان غالباً در سه سطح محو و نادیده‌انگاشتن، حاشیه‌رانی و استثنایی‌سازی بازنمایی شده است. ازاین‌رو، ضروری است میان اعتبار جهان‌شمول یک روش علمی و تعمیم تجربه تاریخی مولد آن تفکیک قائل شویم و تجربه تاریخی جوامع اسلامی را با اتکا به زمینه‌ها و مختصات خاص خود بازخوانی کنیم.

این عضو هیئت علمی پژوهشگاه علوم انسانی افزود در این بازخوانی، توجه به مفهوم «عاطفه سیاسی و اجتماعی» نیز اهمیت دارد. برخلاف رویکردهایی که عاطفه را در تقابل با عقلانیت قرار می‌دهند، در سنت ایرانی ـ اسلامی، عاطفه می‌تواند عرصه ظهور و تعالی خردورزی اجتماعی باشد. تجربه زیسته حضرت فاطمه زهرا(س)، از همراهی با پیامبر اکرم(ص) در دشواری‌های دوران مکه تا مشارکت در حیات اجتماعی جامعه نوپای اسلامی، رسیدگی به آسیب‌دیدگان و توجه به خانواده‌های شهدا، بیانگر ابعاد مختلف مسئولیت‌پذیری اجتماعی ایشان است. همچنین سوگواری و یادآوری فقدان پیامبر(ص) را می‌توان در چارچوب کنشی اجتماعی و سیاسی و تلاشی برای حفظ حافظه جمعی جامعه اسلامی تحلیل کرد.

خطبه فدکیه؛ تبیین امامت و مسئولیت اجتماعی مردم
محمدی کیا در ادامه از خطبه فدکیه به عنوان یکی از مهم‌ترین شواهد برای بازشناسی ابعاد سیاسی، اجتماعی و معرفتی کنشگری حضرت زهرا(س) یاد کرد و گفت این خطبه را نمی‌توان صرفاً به مطالبه حق مالکیت و مسئله فدک فروکاست؛ چراکه در آن منظومه‌ای از مباحث اعتقادی، سیاسی و اجتماعی مطرح شده است. امامت در اندیشه حضرت، صرفاً مسئله جانشینی یا انتقال قدرت نیست، بلکه استمرار هدایت نبوی، پاسداری از حقیقت دین، حفظ عدالت و جلوگیری از تفرقه امت را در بر می‌گیرد. عبارت «وَطاعَتَنا نِظاماً لِلْمِلَّةِ وَإِمامَتَنا أَماناً مِنَ الْفُرْقَةِ» به‌روشنی جایگاه امامت را در سامان اجتماعی و دینی جامعه اسلامی تبیین می‌کند. در این منظومه فکری، امامت منشأ الهی دارد، اما تحقق اجتماعی آن با شناخت، پذیرش و مسئولیت‌پذیری مردم پیوند خورده است. تعبیر «مَثَلُ الْإِمامِ مَثَلُ الْکَعْبَةِ، إِذْ تُؤْتى وَلا تَأْتی» نیز بر مرجعیت امام و مسئولیت جامعه در شناخت و مراجعه به او تأکید دارد. از این منظر، مردم در برابر تحولات سیاسی و دینی جامعه مسئول‌اند و نمی‌توانند نسبت به حقیقت امامت و سرنوشت امت بی‌تفاوت باشند. بازخوانی گذشته مشترک جامعه اسلامی، ارجاع به قرآن و سیره پیامبر(ص) و سنجش وضعیت موجود با تعهدات دینی، از مهم‌ترین شیوه‌های آگاهی‌بخشی و دعوت به بازاندیشی اجتماعی در خطبه فدکیه است.
استاد علوم سیاسی پژوهشگاه علوم انسانی در ادامه تأکید کرد کنشگری حضرت زهرا(س) به ایراد خطبه در مسجد محدود نمی‌شود؛ مراجعه به خانه مهاجران و انصار، گفت‌وگو با افراد صاحب‌نفوذ و احتجاج مستقیم با حاکمان وقت، جلوه‌های دیگری از این حضور سیاسی و اجتماعی است. این اقدامات از تنوع شیوه‌های کنشگری، استدلال‌گرایی و شناخت دقیق مخاطبان حکایت دارد. در کنار این موارد، بهره‌گیری از ظرفیت‌های نمادین و حافظه جمعی، به‌ویژه در یادآوری فقدان پیامبر(ص) و چگونگی تشییع و تدفین شبانه حضرت زهرا(س)، واجد اهمیت است؛ چراکه حافظه تاریخی در اینجا به عرصه‌ای برای اعتراض و جلوگیری از فراموشی یک مناقشه تاریخی تبدیل می‌شود.

امامت و عدالت؛ مبانی سامان اجتماعی و سیاسی جامعه
محمدی‌کیا افزود بازخوانی سیره حضرت فاطمه زهرا(س) نشان می‌دهد که ایشان را نمی‌توان صرفاً در چارچوب فضایل معنوی، حیات خانوادگی یا مظلومیت تاریخی بازشناخت. حضرت زهرا(س) شخصیتی برخوردار از عاملیت معرفتی، اجتماعی و سیاسی و از برجسته‌ترین تبیین‌کنندگان نظریه امامت در دوره پس از رحلت پیامبر اکرم(ص) هستند. استدلال‌گرایی، مخاطب‌شناسی، آموزش سیاسی و اجتماعی و بهره‌گیری از ظرفیت‌های نمادین، از ویژگی‌های برجسته سبک کنشگری ایشان است. در این منظومه، امامت و عدالت دو بنیاد اساسی برای سامان‌دهی حیات دینی و سیاسی جامعه اسلامی به شمار می‌روند. امامت استمرار هدایت و مرجعیت دینی را تضمین می‌کند و عدالت جهت‌گیری اجتماعی و اخلاقی نظم سیاسی را مشخص می‌سازد. تجربه تاریخی حضرت زهرا(س) از این منظر، نه حضوری استثنایی و حاشیه‌ای، بلکه نمونه‌ای بنیادین برای فهم ظرفیت‌های کنشگری زنان در تاریخ اسلام است؛ تجربه‌ای که ضرورت بازاندیشی در چارچوب‌های شرق‌شناسانه و الگوهای مسلط تاریخ‌نگاری زنان را بیش از پیش آشکار می‌سازد.

ریحانه النبی، جان نبی (ص)

در ادامه مراسم بزرگداشت و عزاداری بانوی دو عالم حضرت فاطمه زهرا (س) دکتر یعقوب توکلی، دانشیار پژوهشکده تاریخ ایران در سخنرانی خود به بررسی جامع جایگاه، ابعاد شخصیتی و وجوه مشترک حضرت فاطمه زهرا (س) با پیامبر اسلام (ص) و امیرالمؤمنین (ع)، به ویژه در حوزه‌های امامت، ولایت و حوادث تاریخی پس از رحلت پیامبر پرداخت.

وی اظهار کرد که خداوند متعال حضرت فاطمه (س) را در دوران جاهلیت و زمانی به پیامبر عطا کرد که جامعه عرب با بحران شدید نگاه ابزاری و منفی نسبت به دختران مواجه بود و فرزند دختر را مایه ننگ و مصیبت می‌دانست؛ کما اینکه اعراب جاهلی (نه تنها در عربستان، بلکه در ایران، یونان و روم نیز) دختران را با این دیدگاه تحقیر می‌کردند و با شنیدن خبر تولد دختر خشمگین و ناراحت می‌شدند. توکلی افزود که در چنین فضایی، تولد حضرت زهرا (س) و بشارت پیامبر به ایشان، خط بطلانی بر این تفکر جاهلی کشید و برخلاف اعراب که فرزند پسر را مایه قدرت، یاری و امکانات اجتماعی می‌دانستند، پیامبر (ص) برای دختر خود جایگاه والایی قائل شد.
​وی در ادامه بیان کرد که حضرت فاطمه (س) تنها یک دختر معمولی نبودند، بلکه «جان پیامبر» و مظهر تمام وجوه و کمالات پیامبر (ص) و امیرالمؤمنین (ع) در ارتباط با تکالیف الهی به شمار می‌رفتند.

دکتر توکلی یادآور شد که در تاریخ و روایات معتبر، شباهت‌های بسیار زیادی از نظر رفتار، گفتار، منش و حتی شیوه راه رفتن میان حضرت زهرا (س) و پیامبر اکرم (ص) نقل شده است. همچنین، ایشان با اشاره به فضایل و جایگاه حضرت فاطمه (س) در روایات شیعه و اهل سنت (مانند احادیث مربوط به سوره کوثر و منزلت ایشان)، تأکید کرد که در مسئله امامت و ولایت نیز، حضرت فاطمه (س) هم‌سنگ، هم‌وزن و هم‌جایگاه امیرالمؤمنین (ع) و پیامبر (ص) معرفی شده‌اند. 
​دانشیار پژوهشکده تاریخ ایران در ادامه سخنان خود به نقش برجسته و اعتراض‌آمیز حضرت زهرا (س) در برابر انحراف مسیر خلافت پس از رحلت پیامبر (ص) اشاره کرد و افزود که آن حضرت با ایراد خطبه‌های غرا در مسجد و در جمع زنان مهاجر و انصار، به تبیین حقایق و دفاع از حریم ولایت پرداختند. وی با مقایسه سن ازدواج و وفات حضرت زهرا (س) با برخی روایات تاریخی، به نقد و بررسی تطبیقی سن ایشان پرداخت و خاطرنشان کرد که برخی روایات سن ایشان را در هنگام وفات هفده یا بیست و پنج سال ذکر کرده‌اند که هر یک نیازمند دقت و پژوهش تاریخی است.

حضرت زهرا (س) پیشگام عرصه جهاد 
​عضو هیئت علمی پژوهشگاه علوم انسانی در ادامه به روایت‌های معنوی فراوانی که از هم‌نشینی و هم‌کلامی حضرت زهرا (س) با پیامبر (ص) و حضرت علی (ع) در منابع مختلف (به ویژه منابع اهل سنت و روایات ام‌سلمه) وجود دارد اشاره کرد و گفت که حضرت زهرا (س) حتی در زمینه مناجات‌ها و ارتباط با عالم غیب نیز جایگاه بسیار بلندی داشتند. دکتر توکلی در بخش دیگری از مباحث خود به جریان جنگ‌ها و حوادث صدر اسلام پرداخت و یادآور شد که حضرت فاطمه (س) در بسیاری از عرصه‌های سخت نظامی و اجتماعی، همچون جنگ احد و جنگ‌های دیگر، نخستین زنی بودند که به یاری رزمندگان اسلام شتافتند و به مداوای مجروحان پرداختند. وی همچنین به ماجرای زیارت‌های هفتگی شهداء احد توسط حضرت زهرا (س) اشاره کرد و آن را نشانه‌ای از ارتباط عمیق عاطفی و معنوی ایشان با مقوله جهاد و شهادت دانست. 
​در پایان، دکتر یعقوب توکلی تأکید کرد که شناخت دقیق ابعاد شخصیتی حضرت فاطمه (س) به عنوان محور ولایت، امامت و تداوم‌بخش نسل پیامبر (ص)، کلید درک بسیاری از لایه‌های پنهان، اختلافات و حوادث تاریخ صدر اسلام است و در جریان خطبه‌ها و روایات تاریخی، نام و جایگاه ایشان همواره به عنوان ترازوی حق و باطل و معیار سنجش ولایت مطرح بوده است./پایان