گزارش خبری نشست تخصصی «میراث جلال آل‌احمد در ادب، فرهنگ و علوم انسانی»
میراث فکری، ادبی و اجتماعی جلال آل‌احمد در نشستی میان‌رشته‌ای بررسی شد
نشست تخصصی «میراث جلال آل‌احمد در ادب، فرهنگ و علوم انسانی» با حضور جمعی از استادان و پژوهشگران حوزه ادبیات، علوم انسانی و اجتماعی، به همت گروه مطالعات میان‌فرهنگی پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، ۱۷ آبان ۱۴۰۵ در این پژوهشگاه برگزار شد. در این نشست، ابعاد مختلف شخصیت، اندیشه، آثار و جایگاه تاریخی جلال آل‌احمد با نگاهی انتقادی و از منظرهای ادبی، اجتماعی، فرهنگی و تاریخی بررسی شد.
در این برنامه، دکتر مالک شجاعی جشوقانی، مدیر نشست، دکتر امید طبیب‌زاده، استاد پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی و عضو فرهنگستان زبان و ادب فارسی، دکتر حسین میرزایی، عضو هیئت علمی دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه تهران و محمدحسین دانایی، پژوهشگر آثار جلال آل‌احمد و خواهرزاده او، به بیان دیدگاه‌های خود (به‌صورت برخط) پرداختند.
تأکید بر ضرورت گفت‌وگوی میان‌رشته‌ای درباره مسائل فکری و فرهنگی ایران معاصر
در آغاز نشست، دکتر مالک شجاعی جشوقانی با اشاره به فعالیت‌های گروه مطالعات میان‌فرهنگی پژوهشگاه اظهار کرد: این گروه طی سال‌های گذشته کوشیده است با حضور استادان و پژوهشگران رشته‌های مختلف علوم انسانی، از جمله فلسفه، ادبیات، تاریخ و مطالعات فرهنگی، نشست‌هایی متناسب با مسائل فکری ایران معاصر برگزار کند.
وی هدف از این برنامه‌ها را شکل‌گیری گفت‌وگویی میان‌رشته‌ای درباره انسان و فرهنگ معاصر ایرانی دانست و بر ضرورت گسترش این گفت‌وگوها در پژوهشگاه و میان پژوهشگاه و سایر نهادهای علمی تأکید کرد.
مدیر نشست همچنین ضمن قدردانی از همکاری خانه اندیشمندان علوم انسانی، گروه مطالعات میان‌فرهنگی و همکاران روابط عمومی پژوهشگاه، از استادان و حاضران در برنامه تشکر کرد. وی به‌ویژه از دکتر امید طبیب‌زاده، استاد پژوهشگاه و عضو فرهنگستان زبان و ادب فارسی و دکتر حسین میرزایی، استاد دانشگاه تهران، برای حضور در نشست قدردانی کرد و محمدحسین دانایی را از پژوهشگران شناخته‌شده آثار جلال آل‌احمد و از اعضای خانواده و میراث‌داران او معرفی کرد.
یادداشت‌های روزانه؛ دریچه‌ای به جهان درونی و تناقض‌های جلال آل‌احمد
در بخش نخست نشست، محمدحسین دانایی در سخنانی که به‌صورت برخط ارائه شد، با تمرکز بر یادداشت‌های روزانه جلال آل‌احمد، این مجموعه را از مهم‌ترین منابع برای شناخت ابعاد شخصیتی، فکری و درونی او دانست.
وی با اشاره به انتشار دو جلد از یادداشت‌های روزانه آل‌احمد و آماده‌سازی مجلدات بعدی توضیح داد که این یادداشت‌ها صرفاً ثبت وقایع و گزارش رویدادهای روزمره نیستند، بلکه امکان دسترسی به لایه‌هایی از زندگی درونی نویسنده را فراهم می‌کنند که در آثار عمومی و منتشرشده او کمتر آشکار شده‌اند.
دانایی با اشاره به برخی نوشته‌های آل‌احمد درباره انگیزه یادداشت‌نویسی، به این مضمون پرداخت که نویسنده گاه از خود می‌پرسد چرا باید بنویسد و آیا این کار فایده‌ای دارد؛ بااین‌حال، نوشتن را راهی برای بیان حرف‌هایی می‌دانسته که امکان طرح عمومی آنها وجود نداشته است. به تعبیر وی، دفترهای روزانه برای آل‌احمد نوعی پناهگاه برای ثبت اندیشه‌ها، احساسات، تجربه‌ها و تأملاتی بوده‌اند که نمی‌توانسته به‌سادگی در فضای عمومی مطرح کند.
وی تأکید کرد: اهمیت این یادداشت‌ها را نباید فقط در اطلاعات تاریخی یا گزارش مسائل روزمره جست‌وجو کرد؛ ارزش اصلی آنها در آشکار کردن جهان درونی نویسنده، از جمله ضعف‌ها، خشم‌ها، ناکامی‌ها، کشمکش‌ها، تردیدها و تناقض‌های اوست. این نوشته‌ها به خواننده اجازه می‌دهند با انسانی واقعی و چندوجهی مواجه شود، نه صرفاً تصویری که از یک نویسنده یا روشنفکر در آثار رسمی و روایت‌های بعدی ساخته شده است.
دانایی در همین زمینه به دیدگاه بزرگ علوی درباره هدایت و آل‌احمد اشاره کرد که شاهکار این دو نویسنده را می‌توان «کتاب زندگی» آنان دانست؛ از این منظر، یادداشت‌های روزانه آل‌احمد نیز برای شناخت زندگی و شخصیت او اهمیتی ویژه دارند.
وی در ادامه، به برخی ویژگی‌های شخصیتی آل‌احمد که در یادداشت‌ها آشکار می‌شود، پرداخت و صداقت، شجاعت و آمادگی برای آشکار کردن جنبه‌های کمتر پذیرفته‌شده شخصیت خود را از ویژگی‌های برجسته او دانست. به گفته وی، آل‌احمد در نوشته‌های روزانه‌اش خود را نیز موضوع مشاهده و نقد قرار می‌دهد و حتی درباره پیچیده‌ترین، حساس‌ترین و گاه شرم‌آورترین وجوه زندگی و رفتار خود می‌نویسد. از این رو، یادداشت‌ها امکان مواجهه‌ای بی‌واسطه‌تر با شخصیت او را فراهم می‌کنند.
دانایی تأکید کرد: شناخت واقعیت به معنای ستایش بی‌قیدوشرط نیست؛ همان‌گونه که نمی‌توان به بهانه نقد، قوت‌ها و وجوه مثبت یک شخصیت را نادیده گرفت. به اعتقاد وی، آثار و یادداشت‌های آل‌احمد باید با نگاهی انتقادی و درعین‌حال منصفانه خوانده شوند؛ نگاهی که نه به تقدیس شخصیت می‌انجامد و نه به حذف و تخطئه کامل او.
میراث فرهنگی؛ ضرورت حفظ همراه با نگاه انتقادی
بخش دیگری از سخنان دانایی به مفهوم میراث انسانی و فرهنگی اختصاص داشت. وی با تأکید بر اینکه نویسندگان، شاعران، اندیشمندان، حاکمان، تاجران، وزیران، قضات و دیگر شخصیت‌های تاریخی بخشی از سرمایه‌های معنوی یک جامعه‌اند، اظهار کرد: نمی‌توان بخشی از تاریخ را صرفاً به دلیل موافقت یا مخالفت با یک شخصیت حذف کرد یا از حافظه تاریخی جامعه کنار گذاشت.
به گفته وی، آل‌احمد نیز بخشی از تاریخ فرهنگی و فکری ایران است و حفظ میراث او باید با نگاه انتقادی صورت گیرد. این رویکرد به معنای دفاع از همه دیدگاه‌ها و رفتارهای او نیست، بلکه مستلزم شناخت دقیق آثار، اندیشه‌ها، قوت‌ها، ضعف‌ها و زمینه‌های تاریخی شکل‌گیری آنهاست.
دانایی در ادامه نسبت به آنچه هتاکی و فحاشی به آل‌احمد و تبدیل نقد او به‌نوعی تسویه‌حساب سیاسی و فرهنگی می‌دانست، انتقاد کرد. وی اظهار داشت: گاه به نظر می‌رسد مخالفت با آل‌احمد از یک اختلاف‌نظر علمی فراتر رفته و به نوعی معیار برای ارزیابی صلاحیت افراد در برخی محافل فکری و روشنفکری تبدیل شده است؛ به‌گونه‌ای که گویی برای حضور در این محافل، ابتدا باید مخالفتی تند و آشکار با او ابراز کرد.
وی برای توضیح زمینه‌های شکل‌گیری مخالفت‌ها با آل‌احمد، به مسیر فکری و انتقادی او در دوره‌های مختلف زندگی اشاره کرد؛ از نقد دین عوامانه و خرافات تا نقد حزب توده، چپ‌گرایی و چپ‌زدگی، طرح مسئله غرب‌زدگی، مخالفت با نظام پادشاهی و پیامدهای آن، از جمله سانسور و فشارهای سیاسی و نیز انتقاد از نظام آموزش‌وپرورش و مطبوعات. به اعتقاد دانایی، این مواضع و انتقادها در دوره‌های مختلف، منافع و موقعیت گروه‌های گوناگونی را به چالش کشیده و در شکل‌گیری واکنش‌های منفی نسبت به او مؤثر بوده است.
وی همچنین به بهره‌برداری‌های تبلیغاتی و ایدئولوژیک از نام و آثار آل‌احمد اشاره کرد و گفت: برای شناخت او باید میان نقد مستند و علمی از یک‌سو و تخریب و برخوردهای مبتنی بر تسویه‌حساب از سوی دیگر تمایز قائل شد.
دانایی در جمع‌بندی سخنان خود، روحیه مستقل آل‌احمد، آزادی‌خواهی، احترام به حقوق بشر و استقلال رأی او را از ویژگی‌هایی دانست که در بررسی زندگی و آثارش باید مورد توجه قرار گیرد. وی تأکید کرد: می‌توان با اندیشه‌ها و عملکرد آل‌احمد مخالف بود، اما این مخالفت نباید به تحقیر، حذف یا نادیده گرفتن جایگاه تاریخی و فرهنگی او منجر شود.
انتشار جلد سوم یادداشت‌های روزانه و آماده‌سازی آثار منتشرنشده
پس از سخنان دانایی، در پاسخ به پرسشی درباره وضعیت آثار منتشرنشده آل‌احمد، به‌ویژه یادداشت‌های روزانه، وی توضیح داد که مراحل آماده‌سازی جلد سوم با احتیاط و به‌تدریج پیش رفته و این مجلد برای انجام مراحل مربوط به طرح جلد و تشریفات اداری به ناشر سپرده شده است. به گفته او، برنامه‌ریزی شده است جلد سوم تا پایان سال جاری منتشر شود.
دانایی همچنین اعلام کرد: جلد چهارم یادداشت‌ها را نیز آماده کرده و پس از طی مراحل لازم، آن را برای ثبت و انتشار در اختیار ناشر قرار خواهد داد.
وی در ادامه از پیگیری انتشار آثار دیگر و ناتمام آل‌احمد خبر داد و گفت: در این زمینه با ناشران مختلف، به‌ویژه ناشران جوان، در حال مذاکره است. از جمله آثار مورد پیگیری، کتابی درباره پدر جلال آل‌احمد، که پیش‌نماز مسجد بوده است و مجموعه‌ای از نوشته‌ها و کارهای ناتمام اوست که نیازمند تنظیم، تکمیل و آماده‌سازی برای انتشار هستند.
دکتر طبیب‌زاده: شناخت آل‌احمد از خلال عملکرد و پرهیز از روایت‌های یک‌سویه
در ادامه نشست، دکتر امید طبیب‌زاده با اشاره به انتشار یادداشت‌های روزانه آل‌احمد توضیح داد که هنگام انتشار کتاب خود درباره این نویسنده در سال ۱۳۹۹، تصور نمی‌کرد حجم یادداشت‌های او تا این اندازه گسترده باشد. به گفته وی، با انتشار جلد نخست، در حدود هزار صفحه، و سپس جلد دوم، مشخص شد که بررسی یادداشت‌ها و آثار تازه منتشرشده می‌تواند تصویر دقیق‌تری از شخصیت آل‌احمد به دست دهد؛ ازاین‌رو ترجیح داده است بحث تفصیلی درباره کتاب خود را تا انتشار مجلدات بیشتر به تعویق بیندازد.
وی در این نشست تأکید کرد: قصد ندارد درباره خوب یا بد بودن آل‌احمد داوری نهایی کند، بلکه می‌خواهد شخصیت او را بر اساس رفتارها، عملکردها و میزان هماهنگی گفتار و عملش بررسی کند.
طبیب‌زاده برای توضیح دشواری شناخت شخصیت آل‌احمد، به سه دسته از روایت‌هایی اشاره کرد که به اعتقاد او تصویرهای ناقص یا معوجی از این نویسنده ارائه کرده‌اند: نخست، روایت برخی طرفداران حزب توده و شوروی سابق که به دلیل اشتراک در مخالفت با نظام سلطنتی، بیشتر بر مخالفت آل‌احمد با حکومت تأکید کرده و از انتقادهای او به حزب توده و شوروی کمتر سخن گفته‌اند؛ دوم، روایت طرفداران سلطنت که او را نویسنده‌ای کم‌سواد و ناآشنا با زبان‌ها و ادبیات جدید جهان معرفی کرده و بر برخی رفتارهای شخصی او تمرکز داشته‌اند؛ و سوم، روایت‌هایی که با انتشار آثار و یادداشت‌های تازه، امکان بازنگری در تصویرهای پیشین را فراهم کرده‌اند.
وی با اشاره به رابطه فکری آل‌احمد با خلیل ملکی، او را از روشنفکرانی دانست که به‌شدت با استعمار مخالف بودند و توضیح داد که در بررسی مواضع سیاسی آل‌احمد باید میان مخالفت با استعمار و مواجهه با استبداد تمایز گذاشت. به گفته او، این دو موضع همواره به یک معنا و در یک مسیر قرار نمی‌گیرند و آل‌احمد در این زمینه ویژگی‌ها و مواضع خاص خود را داشته است.
طبیب‌زاده سپس چهار مقطع از زندگی و عملکرد آل‌احمد را برای بررسی انتخاب کرد: انشعاب از حزب توده در سال ۱۳۲۶، انتشار مجله «کتاب ماه» و سپس «کیهان ماه» در سال ۱۳۴۱، حضور و حمایت از خلیل ملکی در جریان محاکمه او در سال ۱۳۴۴ و سرانجام روایت‌های مربوط به مرگ غلامرضا تختی و صمد بهرنگی.
انشعاب از حزب توده؛ استقلال رأی در برابر وابستگی حزبی
طبیب‌زاده برای توضیح زمینه‌های انشعاب آل‌احمد از حزب توده، ابتدا به تحولات سیاسی ایران پس از سقوط رضاشاه در سال ۱۳۲۰ اشاره کرد. به گفته او، با حضور نیروهای متفقین در ایران و شکل‌گیری فضای بازتر سیاسی، فعالیت احزاب و مطبوعات گسترش یافت و حزب توده نیز در همین دوره تأسیس شد.
وی یادآور شد که آل‌احمد در سال ۱۳۲۴، در ۲۲سالگی، به حزب توده پیوست و با علاقه و جدیت در فعالیت‌های آن مشارکت کرد. او در سال ۱۳۲۵ به مدیریت داخلی ماهنامه «مردم» رسید و در همان سال در نخستین کنگره نویسندگان ایران، در کنار شماری از چهره‌های برجسته ادبی و فرهنگی آن دوره، حضور یافت.
طبیب‌زاده این فعالیت‌ها را نشانه‌ای از جدیت و پیگیری آل‌احمد در حوزه‌هایی دانست که به آنها علاقه‌مند می‌شد. سپس با اشاره به زمینه‌های اختلاف در حزب توده، به مسئله مواضع این حزب درباره امتیاز نفت شمال، سیاست‌های شوروی و تحولات فرقه دموکرات آذربایجان پرداخت و این موضوعات را از عوامل شکل‌گیری تردیدها و اختلاف‌ها در میان اعضای حزب دانست.
به گفته وی، آل‌احمد در سال ۱۳۲۶ در تدوین جزوه «حزب توده بر سر دوراه» با یکی از اعضای بلندپایه حزب همکاری کرد. این نوشته را می‌توان از مقدمات فکری و سیاسی انشعاب دانست. طبیب‌زاده تأکید کرد که آل‌احمد به‌تنهایی رهبر انشعاب نبود و شخصیت‌هایی چون خلیل ملکی و انور خامه‌ای نیز در این جریان نقش داشتند؛ بااین‌حال، آل‌احمد و برخی دیگر از اعضای جوان‌تر با پیگیری و فعالیت خود در پیشبرد این روند مؤثر بودند.
وی تاریخ ۱۴ دی ۱۳۲۶ را در این زمینه مهم دانست و با اشاره به واکنش رادیو مسکو به انشعاب‌کنندگان، توضیح داد که پس از اعلام انشعاب، آنان با اتهام‌هایی از جمله وابستگی به انگلستان مواجه شدند و از سوی شوروی و حزب توده طرد شدند. به اعتقاد طبیب‌زاده، این اتفاق برای افرادی که به امید اصلاح حزب و برخورداری از حمایت شوروی از آن جدا شده بودند، پیامدهای دشواری داشت.
وی با تأکید بر اهمیت تاریخی این انشعاب، آن را از نخستین نمونه‌های جدایی از یک حزب کمونیستی در دوره حیات استالین دانست و یادآور شد که این اقدام هزینه و شجاعت قابل‌توجهی می‌طلبید. طبیب‌زاده در این بخش، بیش از آنکه درباره درستی یا نادرستی انشعاب داوری کند، بر استقلال رأی و ویژگی شخصیتی آل‌احمد در ایستادگی بر مواضع خود تأکید داشت.
«کتاب ماه» و «کیهان ماه»؛ انتخاب استقلال فکری به‌جای سازش
دومین موضوع سخنان طبیب‌زاده به فعالیت آل‌احمد در مجله «کتاب ماه» و سپس «کیهان ماه» در سال ۱۳۴۱ اختصاص داشت. وی با اشاره به تحولات سیاسی و اجتماعی آن دوره و برنامه‌های اصلاحی حکومت، توضیح داد که در آن زمان پیشنهاد انتشار یک مجله روشنفکری به آل‌احمد داده شد و امکانات گسترده‌ای نیز برای فعالیت او فراهم آمد.
به گفته طبیب‌زاده، آل‌احمد در شرایطی که از نظر مالی وضعیت مناسبی نداشت، با امکاناتی از جمله نیروی انسانی، ماشین‌آلات و فضای کاری روبه‌رو شد؛ اما در نخستین شماره مجله، بخش‌هایی از کتاب «غرب‌زدگی» را منتشر کرد. وی نثر آغازین «غرب‌زدگی» را از حیث قدرت و تأثیرگذاری، اتفاقی مهم در تاریخ نثر فارسی دانست و تأکید کرد که اهمیت این اثر صرفاً به محتوای آن محدود نمی‌شود، بلکه شیوه بیان و قدرت زبانی آن نیز قابل‌توجه است.
طبیب‌زاده توضیح داد که انتشار این مطالب به توقیف مجله انجامید. به گفته وی، نام مجله از «کتاب ماه» به «کیهان ماه» تغییر یافت، اما انتشار آن نیز ادامه پیدا نکرد. او همچنین به ماجرای نقدی اشاره کرد که قرار بود به قلم بهرام بیضایی درباره فیلم «موج و مرجان و خارا» ساخته ابراهیم گلستان در مجله منتشر شود و درباره نقش این موضوع در توقف انتشار مجله، روایت‌های مختلفی وجود دارد.
وی با اشاره به اینکه آل‌احمد می‌توانست با محدود کردن نوشته‌های خود به موضوعات ادبی و فرهنگی یا پذیرش ملاحظات صاحبان مجله، موقعیت مالی و حرفه‌ای مناسبی به دست آورد، تأکید کرد که ترجیح داد دیدگاه‌های خود را بیان کند و از مواضعش عقب‌نشینی نکند. از نظر طبیب‌زاده، این رفتار یکی از نمودهای مهم استقلال فکری و پایبندی آل‌احمد به رسالتی بود که برای خود قائل بود.
حمایت از خلیل ملکی در دادگاه؛ وفاداری به باورها بدون وابستگی حزبی
سومین محور سخنان طبیب‌زاده به محاکمه خلیل ملکی در سال ۱۳۴۴ مربوط بود. وی با اشاره به تثبیت قدرت حکومت پهلوی در آن دوره، افزایش درآمدهای نفتی و محدودتر شدن فضای سیاسی، به شرایطی پرداخت که در آن فعالیت مخالفان حکومت با محدودیت‌های بیشتری روبه‌رو شده بود.
او با یادآوری سخنرانی امام خمینی(ره) در سال ۱۳۴۳ و بازتاب آن در آثار آل‌احمد، از جمله کتاب «در خدمت و خیانت روشنفکران»، گفت: آل‌احمد در آن کتاب به این سخنرانی نیز پرداخته و بخشی از آن را با توضیح درباره ملاحظات و سانسور نقل کرده است.
طبیب‌زاده سپس به بازداشت خلیل ملکی و دو تن از همراهانش در سال ۱۳۴۴ پرداخت و علت این برخورد را در ارتباط با ترجمه و انتشار مقاله‌ای درباره سیاست آمریکا در ایران از جنگ جهانی دوم به بعد توضیح داد. به گفته وی، این مقاله که نوشته یک پژوهشگر آمریکایی بود، به موضوعاتی چون افزایش احساسات ضدآمریکایی در ایران، احتمال شکل‌گیری گروه‌های مسلح، ضرورت تعدیل رفتارهای دیکتاتورمآبانه شاه و امکان ائتلاف نیروهای مخالف حکومت با وجود اختلاف‌های درونی آنها می‌پرداخت.
وی به بخشی از مقاله اشاره کرد که در آن با توجه به موقعیت جغرافیایی ایران و ویژگی‌هایی مانند کوهستان‌ها و منابع متعدد، احتمال تبدیل شدن ایران به ویتنامی دیگر مطرح شده بود. طبیب‌زاده معتقد بود انتشار این مطالب در فضای سیاسی آن زمان حساسیت‌برانگیز بود و در بازداشت خلیل ملکی نقش داشت.
به گفته وی، خلیل ملکی در دادگاه به چند سال زندان محکوم شد و پس از تحمل شرایط دشوار زندان و بروز مشکلات جسمی، آزاد شد. طبیب‌زاده در ادامه، رفتار آل‌احمد در این ماجرا را نشانه‌ای مهم از شخصیت او دانست؛ زیرا در شرایطی که بسیاری از نزدیکان و همراهان ملکی در دادگاه حضور نیافته بودند، آل‌احمد در جلسات محاکمه حاضر شد و از او حمایت کرد.
وی یادآور شد که آل‌احمد در آن زمان عضو حزب ملکی نبود و پیش‌تر نیز اعلام کرده بود که به هیچ حزب و گروهی وابستگی ندارد. بااین‌حال، به دلیل باور و احترام خود به خلیل ملکی، در دادگاه حاضر شد، از دفاعیات او حمایت کرد و متن دفاعیات را برای سوسیالیست‌های خارج از کشور فرستاد. از نظر طبیب‌زاده، این رفتار نشان می‌دهد که حضور آل‌احمد در کنار ملکی نه از سر منفعت حزبی، بلکه برخاسته از پایبندی شخصی و فکری او به باورهایش بود.
مرگ تختی و صمد بهرنگی؛ نقد روایت‌های قطعی و مسئولیت تاریخی
چهارمین محور سخنان طبیب‌زاده به بحث‌های مربوط به مرگ غلامرضا تختی و صمد بهرنگی اختصاص داشت. وی با انتقاد از برخی روایت‌های رایج، این پرسش را مطرح کرد که آیا واقعاً می‌توان ادعا کرد آل‌احمد عامل شکل‌گیری این تصور در میان مردم بوده است که حکومت شاه در مرگ این دو شخصیت نقش داشته است؟
او در ابتدا به فضای سیاسی و اجتماعی دهه ۱۳۴۰ و گسترش بی‌اعتمادی عمومی به حکومت اشاره کرد و گفت: در آن دوره، مرگ شخصیت‌های شناخته‌شده‌ای مانند فروغ فرخزاد، تختی، صمد بهرنگی و خلیل ملکی با گمانه‌زنی‌ها و روایت‌های مختلف همراه شد. به اعتقاد او، در چنین فضایی، نسبت دادن مرگ چهره‌های محبوب به حکومت، پیش از انتشار نوشته‌های آل‌احمد نیز در افکار عمومی وجود داشته است.
طبیب‌زاده درباره غلامرضا تختی توضیح داد که او پیش از آنکه به قهرمانی ورزشی شناخته شود، در فعالیت‌های سیاسی و اجتماعی نیز حضور داشت. به گفته وی، تختی در سال ۱۳۲۹ به باشگاه پولاد پیوست و زیر نظر حبیب‌الله بلور به فعالیت کشتی پرداخت و در همان سال قهرمان کشور شد. او در ادامه به عضویت تختی در حزب زحمتکشان ملت ایران اشاره کرد؛ حزبی که از ائتلاف مظفر بقایی و خلیل ملکی شکل گرفته بود.
وی توضیح داد که پس از اختلاف بقایی و ملکی درباره حمایت از مصدق، مسیر فعالیت سیاسی این دو از یکدیگر جدا شد و تختی نیز به جریان نزدیک به خلیل ملکی و سپس حزب سوسیالیست ایران پیوست. پس از آن نیز در فعالیت‌های جبهه ملی دوم حضور داشت و در سال ۱۳۴۲، در شرایطی که برخی از فعالان سیاسی بازداشت شده بودند، به عضویت هیئت اجرایی موقت جبهه ملی انتخاب شد.
طبیب‌زاده همچنین به نقش اجتماعی تختی در کمک‌رسانی به زلزله‌زدگان بویین‌زهرا در شهریور ۱۳۴۱ اشاره کرد و توضیح داد که او با حضور در خیابان‌ها و درخواست کمک از مردم توانست مشارکت گسترده‌ای را برای جمع‌آوری کمک‌های مردمی و ارسال اقلام مورد نیاز زلزله‌زدگان جلب کند. وی این فعالیت را در کنار افتخارات ورزشی تختی، از عوامل محبوبیت گسترده او در جامعه دانست.
به گفته طبیب‌زاده، تختی در سال‌های پایانی فعالیت ورزشی خود، با وجود کاهش آمادگی جسمانی و فشارهای مختلف، همچنان در معرض توجه عمومی قرار داشت. او همچنین به حضور تختی در مراسم سالگرد درگذشت مصدق در احمدآباد در اسفند ۱۳۴۵ اشاره کرد و گفت این حضور در شرایطی انجام شد که به او هشدار داده شده بود ممکن است بازداشت شود.
طبیب‌زاده با اشاره به کشف پیکر تختی در هتل آتلانتیک تهران در دی‌ماه ۱۳۴۶ و انتشار خبری مبنی بر خودکشی او، تأکید کرد که درباره علت دقیق مرگ تختی نمی‌توان با قطعیت داوری کرد. وی یادآور شد که واکنش عمومی به خبر مرگ تختی بسیار گسترده بود و حتی پیش از انتشار نوشته آل‌احمد، روایت‌هایی درباره دخالت حکومت در مرگ او در جامعه شکل گرفته بود.
او برای توضیح موضع آل‌احمد، به مقاله «صمد و افسانه عوام» اشاره کرد که حدود هشت ماه پس از مرگ تختی و در پی درگذشت صمد بهرنگی در مجله «آرش» منتشر شد. به گفته طبیب‌زاده، آل‌احمد در این مقاله به روایت‌های مختلف درباره مرگ تختی اشاره می‌کند؛ از جمله اینکه برخی از مردم احتمال مسموم کردن، خفه کردن یا ضرب‌وشتم او را مطرح می‌کردند و در آن فضای عمومی، کمتر کسی به احتمال خودکشی می‌اندیشید.
طبیب‌زاده تأکید کرد که آل‌احمد در این نوشته، این واکنش عمومی را نوعی «افسانه‌سازی عوام» توصیف کرده و درباره چگونگی شکل‌گیری چنین روایت‌هایی پرسش کرده است. از نظر وی، این متن را نمی‌توان دلیلی بر آن دانست که آل‌احمد خود عامل انتشار ادعای قتل تختی به دست حکومت بوده است.
وی در ادامه به مرگ صمد بهرنگی در رود ارس اشاره کرد و توضیح داد که شهرت گسترده بهرنگی تا حد زیادی پس از درگذشت او و انتشار و بازتاب کتاب «ماهی سیاه کوچولو» شکل گرفت. به گفته طبیب‌زاده، هم‌زمانی انتشار این اثر با مرگ نویسنده و پیوند نمادین داستان ماهی سیاه کوچولو با رود و دریا، در شکل‌گیری روایت‌های عمومی درباره مرگ او مؤثر بود.
او افزود آل‌احمد در مقاله یادشده درباره مرگ صمد نیز پرسش‌هایی مطرح می‌کند و احتمال‌هایی مانند رمانتیک‌گرایی ذهنی، فرار از واقعیت یا افسانه‌سازی عوامانه را پیش می‌کشد؛ اما در نهایت، علت مرگ او را قطعی نمی‌داند. طبیب‌زاده با اشاره به نامه‌ای از آل‌احمد که سال‌ها بعد منتشر شده است، گفت بحث درباره اینکه آل‌احمد چه می‌دانسته و چه نقشی در شکل‌گیری روایت‌های مربوط به مرگ صمد داشته، نیازمند توجه به زمان انتشار اسناد و نوشته‌هاست.
وی در جمع‌بندی این بخش تأکید کرد که درباره علت مرگ تختی و صمد بهرنگی نمی‌توان بدون شواهد کافی حکم قطعی صادر کرد و نسبت دادن شکل‌گیری همه روایت‌های عمومی به آل‌احمد نیز منصفانه نیست. او همچنین این پرسش را مطرح کرد که چرا پس از مرگ خود آل‌احمد نیز در فضای عمومی روایت‌هایی درباره دخالت حکومت در مرگ او شکل گرفت؛ موضوعی که به اعتقاد وی، ضرورت توجه به زمینه‌های اجتماعی و سیاسی شکل‌گیری چنین باورهایی را نشان می‌دهد.
آثار مهم آل‌احمد و ضرورت بازخوانی آنها
طبیب‌زاده در بخش پایانی سخنان خود به شماری از آثار آل‌احمد و زمان انتشار آنها اشاره کرد. وی از انتشار بخش‌هایی از «غرب‌زدگی» در «کیهان ماه» در سال ۱۳۴۱، انتشار مجموعه «سه مقاله دیگر» در سال ۱۳۴۲ و موضوعاتی چون «ورشکستگی مطبوعات»، «چند نکته درباره خط و زبان فارسی» و «بلبشوی کتاب‌های درسی» یاد کرد.
او همچنین به دیدگاه آل‌احمد درباره مسئله زبان ترکی در آذربایجان و موضع‌گیری او در این زمینه اشاره کرد و گفت این موضوع همچنان در جامعه محل بحث است. طبیب‌زاده در عین حال، نقد آل‌احمد به برخی چهره‌ها و فعالیت‌های حوزه کتاب‌های درسی را نیز از جمله مواردی دانست که باید در بستر تاریخی و با ارزیابی انتقادی بررسی شوند.
وی انتشار کتاب «نفرین زمین» در سال ۱۳۴۶ را از نقاط مهم کارنامه ادبی آل‌احمد دانست و آن را از آثار آغازگر ادبیات روستایی در ایران توصیف کرد. به گفته او، این کتاب در بستر تحولات ناشی از اصلاحات ارضی نوشته شده و وضعیت روستاها، فروپاشی مناسبات ارباب‌رعیتی و شکل‌گیری وضعیت تازه‌ای را بازتاب می‌دهد که در آن، ساختار پیشین از میان می‌رود، بی‌آنکه ساختار جایگزین به‌درستی شکل گرفته باشد. طبیب‌زاده این اثر را از نمونه‌هایی دانست که می‌توان تحولات روستاها و مهاجرت روستاییان به شهرها را از خلال آن مطالعه کرد.
وی در پایان، جلد دوم کتاب «در خدمت و خیانت روشنفکران» را از آثار مهم و قابل‌توجه آل‌احمد معرفی کرد و مطالعه آن را برای شناخت اندیشه و شخصیت این نویسنده ضروری دانست.
دکتر میرزایی: آل‌احمد را باید در متن جامعه و زمانه‌اش خواند
در بخش بعدی نشست، دکتر حسین میرزایی با قدردانی از دعوت پژوهشگاه و اشاره به سخنان دو سخنران پیشین، انتشار یادداشت‌های روزانه آل‌احمد را فرصتی برای دستیابی به تصویری واقعی‌تر و فاصله گرفتن از دوگانه‌سازی‌های رایج درباره شخصیت او دانست.
وی با اشاره به اینکه جلال آل‌احمد در طول عمر نسبتاً کوتاه خود، آثار و تأثیرگذاری قابل‌توجهی بر جای گذاشت، گفت: شخصیت او را نمی‌توان به یک تصویر ثابت و یک‌بعدی فروکاست. به اعتقاد میرزایی، آل‌احمد در دوره‌های مختلف زندگی، ویژگی‌ها و مواضع متفاوت و گاه متناقضی داشته و همین چندگانگی بخشی از واقعیت وجودی و اجتماعی اوست.
وی تأکید کرد: در ارزیابی یک نویسنده نباید انتظاراتی فراتر از زمینه و حوزه فعالیت او بر وی تحمیل کرد. از نظر او، آل‌احمد فیلسوف نبود و بنابراین نمی‌توان انتظار داشت به همه پرسش‌های فلسفی یا مباحث پیچیده فلسفه مدرن با دقت و نظام‌مندی یک فیلسوف پاسخ داده باشد. بااین‌حال، این موضوع از اهمیت تلاش‌های او در مطالعه آثار دیگران، آشنایی با ادبیات جهان، ترجمه و ورود به حوزه‌های مختلف فکری نمی‌کاهد.
میرزایی افزود: ترجمه آثار مختلف به دست آل‌احمد و کیفیت قابل‌اعتنای برخی از این ترجمه‌ها نشان می‌دهد که نمی‌توان او را فردی ناآشنا با زبان‌ها و ادبیات جهان دانست. او در عین حال یادآور شد که باید میان حوزه تخصصی یک اندیشمند و زمینه‌هایی که به آنها علاقه‌مند بوده است، تمایز قائل شد.
آل‌احمد؛ قصه‌گوی جامعه و زمانه خود
میرزایی یکی از مهم‌ترین وجوه شخصیت آل‌احمد را توانایی قصه‌گویی و تصویرگری اجتماعی او دانست و گفت: نخستین نشانه‌های حضور ادبی آل‌احمد را می‌توان در داستان «زیارت» مشاهده کرد؛ اثری که در جوانی نوشته شد و در ویژه‌نامه نوروزی سال ۱۳۲۴ انتشار یافت.
وی با اشاره به اینکه آل‌احمد در آن زمان حدود ۲۲ سال داشت، این داستان را در پیوند با تجربه زیسته و زمینه خانوادگی و اجتماعی او تحلیل کرد و توضیح داد که موضوع سفر به عتبات عالیات و تجربه‌های مرتبط با آن، در کنار آثار بعدی او، بخشی از جهان زندگی و فرهنگی نویسنده را آشکار می‌کند.
به گفته میرزایی، در آثار آل‌احمد، از نخستین داستان‌ها تا نوشته‌های متأخر، می‌توان ردپای تجربه‌های شخصی، مناسبات اجتماعی و تحولات زمانه را مشاهده کرد. وی تأکید کرد: وجه زندگی‌نامه‌ای و خودزندگی‌نامه‌ای در آثار آل‌احمد نه‌تنها نقطه‌ضعف نیست، بلکه از ویژگی‌هایی است که به خواننده امکان می‌دهد شرایط اجتماعی و تاریخی دوره او را بهتر درک کند.
او با اشاره به داستان‌هایی چون «بچه مردم» و «گناه»، قدرت تصویرگری و قصه‌پردازی آل‌احمد را از ویژگی‌های برجسته آثار او دانست و گفت: نویسنده در آثارش صرفاً به روایت داستان‌های فردی نمی‌پردازد، بلکه جامعه و زمانه خود را نیز به تصویر می‌کشد.
میرزایی آل‌احمد را نویسنده‌ای مرتبط با زندگی واقعی مردم و مسائل پیرامون خود توصیف کرد و افزود: این ویژگی برای پژوهشگران علوم اجتماعی نیز اهمیت دارد؛ زیرا آثار او تصویری از تجربه‌های زیسته، مناسبات اجتماعی و مسائل روزگارش ارائه می‌کنند. به اعتقاد وی، آثار ادبی می‌توانند همچون نوعی آنتن، نشانه‌هایی از تحولات و حوادث آینده را دریافت و بازتاب دهند.
چهار ساحت در کارنامه فکری و فرهنگی آل‌احمد
میرزایی در ادامه، چهار ساحت مهم از کارنامه آل‌احمد را از یکدیگر متمایز کرد: نخست، ساحت داستان‌نویسی و قصه‌گویی؛ وی آثاری مانند «سرگذشت کندوها»، «مدیر مدرسه» و «نفرین زمین» را نمونه‌هایی از توانایی آل‌احمد در بازنمایی جامعه و تحولات اجتماعی دانست. به گفته او، «سرگذشت کندوها» با بهره‌گیری از قالب تمثیلی و روایت از زبان حیوانات، امکان نقد اجتماعی را فراهم می‌کند و در بستر تاریخی پس از کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ قابل‌توجه است. «مدیر مدرسه» نیز با بازنمایی فضای مدرسه و تجربه‌های معلمی، تصویری از وضعیت اجتماعی و نظام آموزشی آن دوره ارائه می‌دهد.
وی «نفرین زمین» را نیز اثری مهم در بازنمایی اصلاحات ارضی و پیامدهای اجتماعی آن دانست؛ اثری که وضعیت روستاها و دگرگونی مناسبات سنتی را در دوره‌ای حساس از تاریخ معاصر ایران به تصویر می‌کشد.
دوم، ساحت مقاله‌نویسی و اندیشه اجتماعی؛ میرزایی به دو اثر مهم آل‌احمد، یعنی «غرب‌زدگی» و «در خدمت و خیانت روشنفکران»، اشاره کرد. وی با وجود تأکید بر امکان نقد محتوایی و روشی این آثار، آنها را واجد نکته‌ها و داده‌هایی دانست که نمی‌توان از کنارشان به‌سادگی گذشت.
به اعتقاد او، «در خدمت و خیانت روشنفکران» با گذشت چند دهه همچنان از آثار قابل‌توجه در حوزه روشنفکرپژوهی است؛ به‌ویژه با توجه به اینکه در آن دوره، پژوهش‌های منظم و مستند درباره روشنفکران در ایران چندان گسترده نبود. میرزایی به بررسی‌ها، آمارها، داده‌ها و صورت‌بندی‌های موجود در این کتاب اشاره کرد و گفت: حتی در مواردی که با نتیجه‌گیری‌های آل‌احمد همراه نیستیم، نمی‌توان اهمیت تلاش او برای طرح و بررسی موضوع را نادیده گرفت.
وی همچنین به برخی مواضع آل‌احمد در همین کتاب، از جمله دیدگاه او درباره نسبت روشنفکری با نهادهای نظامی و روحانیت، اشاره کرد و این مواضع را نمونه‌ای از صراحت و بیان دیدگاه‌های شخصی نویسنده دانست؛ دیدگاه‌هایی که ممکن است در مقاطع مختلف با استقبال یا مخالفت گروه‌های گوناگون روبه‌رو شده باشند.
سوم، ساحت سفرنامه‌نویسی و جست‌وجوگری؛ میرزایی سفرنامه‌های آل‌احمد، از جمله «زیارت» و «خسی در میقات»، را در شناخت تجربه‌های زیسته، نگاه فرهنگی و جست‌وجوگری او مهم دانست. به گفته وی، در این آثار با نویسنده‌ای روبه‌رو هستیم که پیوسته در حرکت و جست‌وجوست و تجربه سفر را به فرصتی برای مشاهده و تأمل درباره جامعه، فرهنگ و زندگی تبدیل می‌کند.
او این ویژگی را با شتاب و ناآرامی شخصیت آل‌احمد مرتبط دانست و توضیح داد که این تحرک و جست‌وجوگری در سبک نگارش و آثار او نیز بازتاب یافته است. میرزایی در عین حال تأکید کرد که منظور از شتابان بودن، داوری منفی درباره آثار او نیست، بلکه اشاره به نوعی ویژگی شخصیتی و شیوه مواجهه او با جهان پیرامون است.
چهارم، ساحت مطالعات میدانی و مردم‌نگارانه؛ میرزایی به فعالیت‌های آل‌احمد در زمینه مطالعه زندگی روستایی و انجام تک‌نگاری‌های اجتماعی اشاره کرد. وی با یادآوری فعالیت‌های گروهی از پژوهشگران و نویسندگان در این حوزه، از جمله سیروس طاهباز، غلامحسین ساعدی و هوشنگ پورکریم، به کارهایی مانند مطالعات مربوط به اورازان، یوش، فشندک و دیگر مناطق روستایی اشاره کرد.
به گفته وی، این مطالعات در پیوند با فعالیت‌های مؤسسه مطالعات اجتماعی دانشگاه تهران و با رویکردی متفاوت از پژوهش‌های آماری و کمی انجام شده‌اند. میرزایی تأکید کرد که این نوع نگارش و مشاهده میدانی، با وجود تفاوت در روش و قالب، برای شناخت زندگی اجتماعی و فرهنگی جوامع محلی ارزشمند است.
وی همچنین سفرها و مطالعات روستایی آل‌احمد را با تجربه‌های سیاسی و اجتماعی او، از جمله سرخوردگی‌های ناشی از تحولات حزب توده، ملی شدن صنعت نفت و کودتای ۲۸ مرداد، مرتبط دانست و بر اهمیت توجه به زمینه‌های زیستی و اجتماعی در تحلیل آثار او تأکید کرد.
استقلال رأی، نقد قدرت و پرهیز از تقدیس یا تخطئه
میرزایی در بخش دیگری از سخنان خود، آزادگی و استقلال رأی آل‌احمد را از ویژگی‌های مهم او برشمرد و گفت: آل‌احمد در مواجهه با قدرت، حتی زمانی که در شکل‌گیری برخی جریان‌ها یا تحولات نقش داشته، توانایی فاصله گرفتن و نقد آنها را از خود نشان داده است.
وی با اشاره به فعالیت‌های آل‌احمد در جریان ملی شدن صنعت نفت و تحولات سیاسی آن دوره، اظهار کرد که نویسنده در نهایت دلبستگی خود را به قدرت و موقعیت سیاسی حفظ نکرد و در نقد قدرت، حتی در برابر جریانی که خود زمانی در آن حضور داشت، موضع گرفت.
به اعتقاد میرزایی، انتشار یادداشت‌های روزانه و دیگر آثار آل‌احمد امکان شناخت دقیق‌تر فاصله میان خلوت و جلوت او را فراهم می‌کند. وی این ویژگی را در کنار صراحت و بی‌پرده‌نویسی آل‌احمد از وجوه مهم شخصیت او دانست.
او تأکید کرد: آل‌احمد بخشی از تاریخ ایران در نیمه نخست قرن چهاردهم شمسی است و پژوهشگران حوزه علوم انسانی و اجتماعی برای شناخت آن دوره نمی‌توانند آثار و نوشته‌های او را نادیده بگیرند. آثار او، از داستان و مقاله تا سفرنامه و یادداشت‌های روزانه، داده‌ها و روایت‌های فراوانی درباره آن دوره در اختیار پژوهشگران قرار می‌دهد.
میرزایی در عین حال بر ضرورت نقد منصفانه تأکید کرد و گفت: نباید آل‌احمد را شخصیتی مقدس و بی‌خطا معرفی کرد؛ همان‌گونه که نباید با رویکردی یک‌سویه، همه آثار و اندیشه‌های او را رد کرد. به باور وی، باید وجوه مختلف و متناقض شخصیت او را در بستر زمانه‌اش شناخت و نقاط قوت و ضعف او را در جایگاه واقعی خود بررسی کرد.
وی همچنین درباره نسبت آل‌احمد با غرب توضیح داد که نباید نقد استعمار و غرب‌زدگی را به معنای مخالفت مطلق با فرهنگ و اندیشه غرب تلقی کرد. او با اشاره به آشنایی آل‌احمد با برخی متفکران و جریان‌های فکری غربی، بر ضرورت تمایز میان غرب‌ستیزی و نقد استعمار تأکید کرد و یادآور شد که در اندیشه آل‌احمد می‌توان نوعی انتخاب‌گری و مواجهه انتقادی با غرب را نیز مشاهده کرد.
ضرورت برگزاری نشست‌های انتقادی و چندصدایی
دکتر میرزایی در پایان سخنان خود، با قدردانی از محمدحسین دانایی برای حفظ و انتشار میراث مکتوب آل‌احمد، از جمله یادداشت‌های روزانه، ابراز امیدواری کرد: مجلدات بعدی این مجموعه نیز در دسترس پژوهشگران قرار گیرد.
وی همچنین پیشنهاد کرد: نشست‌های آینده درباره شخصیت‌ها و اندیشه‌ورزان معاصر، از جمله جلال آل‌احمد و علی شریعتی، با حضور دیدگاه‌های متفاوت و منتقدانه در پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی برگزار شود. به گفته او، حضور یک یا دو منتقد در کنار پژوهشگرانی که در همان حوزه مطالعات و آثار جدی دارند، می‌تواند به طرح دقیق‌تر مسائل و شکل‌گیری گفت‌وگویی علمی‌تر کمک کند.
میرزایی تأکید کرد که نشست‌های همدلانه، اگرچه می‌توانند زمینه معرفی و شناخت آثار را فراهم کنند، اما گفت‌وگوهای انتقادی و چندصدایی برای قرار دادن دیدگاه‌ها در جایگاه واقعی خود ضرورت دارند.
تأکید بر تداوم گفت‌وگوهای علمی درباره میراث فکری معاصر
در بخش پایانی نشست، دکتر شجاعی جشوقانی ضمن قدردانی از سخنرانان، به‌ویژه دکتر امید طبیب‌زاده و دکتر حسین میرزایی، از ارائه دیدگاه‌های تفصیلی و تحلیلی آنان درباره شخصیت و آثار جلال آل‌احمد تشکر کرد. وی همچنین از محمدحسین دانایی برای پذیرش دعوت پژوهشگاه و حضور برخط در برنامه قدردانی کرد و با اشاره به مباحث مطرح‌شده اظهار کرد که این گفت‌وگوها می‌تواند زمینه بازخوانی دقیق‌تر میراث فکری و فرهنگی ایران معاصر را فراهم کند. وی همچنین با اشاره به اینکه برای این برنامه مطلبی آماده کرده بود، ترجیح داد با توجه به غنای مباحث سخنرانان، از ارائه آن صرف‌نظر کند و فرصت بیشتری به گفت‌وگو و تبادل نظر اختصاص دهد.
این نشست در چارچوب برنامه‌های گروه مطالعات میان‌فرهنگی پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی و با هدف گسترش گفت‌وگوی میان‌رشته‌ای درباره شخصیت‌ها، آثار و مسائل فکری و فرهنگی ایران معاصر برگزار شد./پایان
ایتا