برگزاری مراسم «بزرگداشت استاد علیرضا مدقالچی و رونمایی از دانشنامه ریاضی»
مراسم «بزرگداشت استاد علیرضا مدقالچی و رونمایی از دانشنامه ریاضی» پنجم آبان‌ماه 1405 در سالن استاد بیرشک پژوهشکده دانشنامه‌نگاری برگزار شد.
دکتر مدقالچی طی سخنانی در این مراسم گفت: به بررسی جایگاه ریاضیات در تاریخ بشر و ضرورت اصلاح نظام آموزشی ریاضیات پرداخت و سخنان خود را با شعری در قالب پرسش و پاسخ آغاز کرد که در آن، تفاوت میان «شنیدن» دین توسط عامه و «دیدن» حقیقت توسط عارفان را به تصویر کشیده و بر پیوند میان علم، هنر و حقیقت تأکید داشت.
«گفت عالم؟ گفتم او خود روبروست
گفت این علم و هنر؟ گفتم که پوست
گفت حجت چیست؟ گفتم روی دوست
گفت دین عامیان؟ گفتم شنید
گفت دین عارفان؟ گفتم که دید
از کلامم، لذتِ جانش فزودن
نکته‌های دل‌نشین بر من گشودن
صد کتاب از اهل هنر، خوش‌تر…»
دکتر مدقالچی با اشاره به کتاب کلاسیک «سرگذشت علم» (ترجمه سال ۱۳۳۳ به فلم استاد احمد بیرشک)، بر این نکته تأکید کرد که ریاضیات، ریشه و پایه اصلی تمامی علوم بشری است.
وی اظهار داشت: «بزرگترین اکتشاف انسان، درک اعداد بود. ما چنان با اعداد عجین شده‌ایم که جدایی از آنها غیرممکن است.» وی خاطرنشان کرد: اگرچه اعداد در طول تاریخ با چالش‌ها و مقاومت‌هایی روبه‌رو بوده‌اند، اما اغلب به‌عنوان تجلی ذهن انسان، مسیر تحولات علمی را هموار کرده‌اند.
دکتر مدقالچی در ادامه به ضرورت تحول در آموزش ریاضیات اشاره داشت و در بخش دیگری از سخنان خود، به چالش‌های موجود در آموزش ریاضیات پرداخت. وی با اشاره به ارتباط تنگاتنگ ریاضیات با حوزه‌هایی نظیر فلسفه، روان‌شناسی و اقتصاد، بر لزوم تغییر نگرش در این درس تأکید کرد.
وی افزود: «ما باید ریاضیات را برای دانش‌آموزان، امری لذت‌بخش و کاربردی جلوه دهیم.» وی پیشنهاد کرد که در مقاطع ابتدایی، تمرکز اصلی بر تقویت مهارت‌های منطقی و حل‌مسئله باشد.
دکتر مدقالچی خاطرنشان کرد: برای فعال‌سازی ذهن دانش‌آموزان، معلمان باید فراتر از استانداردهای معمول، بر تمرین‌های فکری و فعالیت‌های ذهنی متمرکز شوند تا دانش‌آموزان بتوانند به درک عمیق و کاربردی از ریاضیات دست یابند.
دکتر مدقالچی در پایان سخنان خود ضمن قدردانی از ریاست پژوهشگاه علوم انسانی، پژوهشکده دانشنامه‌نگاری و شورای علمی ریاضی و همکاری دوستان و همکاران خود، بر اهمیت تداوم این مسیر علمی تأکید کرد.
دکتر امیری طهرانی: استاد مدقالچی کارش را عاشقانه، پیگیرانه و مجدانه پیش برده‌اند
همچنین دکتر محمدرضا امیری طهرانی، در نشست علمی «بر مدار دانش؛ بزرگداشت استاد علیرضا مدقالچی» با قدردانی از برگزارکنندگان این نشست اظهار کرد: خرسندم در جمعی حضور دارم که با هدف ارج نهادن به دانش، پاسداشت کوشش‌های علمی و احترام به مقام استادی تشکیل شده است؛ مقامی که عمر خود را در راه گسترش معرفت و تربیت نسل‌های دانشجویان علوم ریاضی صرف کرده است.
وی افزود: امروز گرد هم آمده‌ایم تا از مقام علمی و خدمات پژوهشی و آموزشی استاد فرزانه، دکتر علیرضا مدقالچی، قدردانی کنیم؛ استادی که نام و فعالیت‌های علمی او با آموزش ریاضیات، فعالیت‌های دانشگاهی و تلاش برای گسترش دانش ریاضی در کشور پیوند خورده است.
رئیس پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی با بیان اینکه این گردهمایی افزون بر ادای احترام به یک استاد برجسته، فرصتی برای بازاندیشی درباره جایگاه استاد در جامعه است، گفت: استاد در معنای عمیق کلمه، تنها انتقال دهنده دانش نیست، بلکه راه و روش اندیشیدن را می‌آموزد، دقت، نظم و انسجام فکری را پرورش می‌دهد و دانشجویان را به فراتر رفتن از مرزهای دانسته‌های خود و جست‌وجوی پاسخ برای پرسش‌های تازه فرامی‌خواند.
وی ادامه داد: این رسالت در رشته ریاضیات که بر دقت مفهومی، استدلال منطقی و پیوند استوار میان اندیشه و برهان تکیه دارد، جلوه‌ای ویژه پیدا می‌کند. از این رو، بزرگداشت استاد علیرضا مدقالچی در حقیقت پاسداشت این رسالت بزرگ علمی و آموزشی است.
دکتر امیری طهرانی با اشاره به سوابق علمی و مدیریتی استاد مدقالچی اظهار کرد: ایشان در کارنامه علمی خود، سوابق و فعالیت‌های ارزشمندی در زمینه‌های گوناگون دارند. سوابق مدیریتی و دانشگاهی ایشان، به‌ویژه در دانشگاه تربیت معلم و دانشگاه خوارزمی، درخشان است. همچنین استاد مدقالچی به‌عنوان استاد نمونه کشوری انتخاب شده‌اند و در سال ۱۳۸۹ نیز عنوان چهره ماندگار رشته ریاضی را کسب کرده‌اند.
وی با اشاره به فعالیت‌های آموزشی و پژوهشی استاد مدقالچی ادامه داد: در کنار تدریس و طراحی و برگزاری دوره‌های آموزشی، تلاش‌های ایشان در زمینه ترویج و همگانی‌سازی علم ریاضی و به‌ویژه تدوین دانشنامه ریاضی، از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است.
رئیس پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی با اشاره به رونمایی از جلد پنجم دانشنامه ریاضی در حاشیه این بزرگداشت خاطرنشان کرد: امروز در کنار پاسداشت مقام علمی استاد مدقالچی، شاهد رویداد ارزشمند دیگری نیز هستیم و آن رونمایی از جلد پنجم دانشنامه ریاضی است؛ اثری که می‌توان آن را گامی در جهت سامان‌دهی و گسترش دانش ریاضی و فراهم کردن مرجعی برای پژوهشگران، استادان، دانشجویان و علاقه‌مندان این حوزه دانست.
وی تأکید کرد: تمام تلاش و توان خود را به کار خواهیم گرفت تا انتشار مجلدات بعدی این دانشنامه ارزشمند نیز امکان‌پذیر شود. جای چنین اثری در کشور خالی بوده است و دانشنامه ریاضی نمونه‌ای برجسته از دانشنامه نگاری در این حوزه به شمار می‌رود. امیدواریم با یاری خداوند و با نظارت استاد مدقالچی و همکاری همکاران گرانقدر ایشان، شاهد انتشار مجلدات دیگر این اثر باشیم.
امیری طهرانی با قدردانی از اعضای شورای علمی دانشنامه ریاضی و دیگر مشارکت‌کنندگان در تدوین این اثر اظهار کرد: از تلاش همه نویسندگانی که در شکل‌گیری و پیشبرد این دانشنامه مشارکت داشته‌اند، به‌ویژه اعضای شورای علمی و همکاران پژوهشکده دانشنامه‌نگاری، صمیمانه قدردانی می‌کنم. دستاوردهای دانشنامه ریاضی حاصل کوشش‌های بی‌دریغ و پیگیری‌های مجدانه استاد مدقالچی و همچنین همکاری گروهی از متخصصان، ویراستاران، پژوهشگران و دیگر دست‌اندرکارانی است که هر یک سهمی در اعتبار و غنای این اثر دارند. به گزارش ایسنا، رئیس پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی با اشاره به آشنایی خود با بخشی از تلاش‌های استاد مدقالچی برای تدوین دانشنامه ریاضی یادآور شد: این فرصت را داشتم که در جلسه‌ای در خدمت ایشان باشم و از نزدیک با گوشه‌ای از زحماتشان آشنا شوم. ایشان با اخلاق، فروتنی و بدون چشمداشت، سالیان طولانی مسئولیت پیشبرد این دانشنامه را بر عهده داشته‌اند. با وجود فراز و فرودهایی که در دوره‌های مدیریتی مختلف وجود داشته است، استاد مدقالچی این کار را عاشقانه، پیگیرانه و مجدانه پیش برده‌اند و جز این نمی‌توان توصیف دیگری از چنین تلاش مستمری ارائه کرد.
متن قرائت شده دکتر مهرداد سرمدی در مراسم بزرگداشت دکتر مدقالچی
به نام آنکه هستی نام از او یافت
پژوهشکدة دانشنامه‌نگاری با نام‌های آغازی «بنیاد دانشنامة بزرگ فارسی» و«بنیاد دانشنامه‌نگاری ایران» در بهمن‌ماه ◦۱۳۷ به پایمردی فرزانة فقید، استاد احمد بیرشک با این هدف بنا نهاده شد که هرچه را دانستنی است، به زبان فارسی در دسترس فارسی‌زبانان قرار دهد. از همان ابتدا، تدوین و انتشار دانشنامه‌های جامع و دربرگیرندة معارف بشری از جملۀ هدف‌ها و وظایف اصلی این مجموعه بود.
دانشنامه یا دایرةالمعارف، گنجینه‌ای عمدتاً نوشتاری، فراهم‌آمده از شناخت و معرفت آدمی نسبت به چیستی، چندوچون، گذشته و حال عالم، با هدف ضبط و ثبت و انتقال سامان‌مند آن به مردم زمانه و آیندگان، و بلکه فراتر از آن، فراهم آوردندة زمینة تولید دانایی است.
بی‌شک، تدوین و انتشار دانشنامة تخصصی در زمینة ریاضی؛ که در زمرة سرشاخه‌های آغازی معرفت بشری، همپای علوم طبیعی، و از جملة مهم‌ترین ابزارهای علوم دقیق به مفهوم امروزی آن است، در مجموعة اولویت‌های اصلی بنیاد قرار داشت. لذا همکاری با انجمن ریاضی ایران از همان ابتدا در دستور کار بود. در همین راستا انجمن ریاضی در سال ۱۳۷۲ آقایان:
دکتر علیرضا جمالی،
زنده‌یاد دکتر محمدهادی شفیعیها،
دکتر طاهر قاسمی هنری،
زنده‌یاد دکتر محمدرضا مُشکانی،
و دکتر محمدقاسم وحیدی اصل را با عنوان نخستین اعضای شورای علمی دانشنامة ریاضی به ریاست زنده‌یاد دکتر منوچهر وصال شیرازی، به بنیاد دانشنامه معرفی کرد. استاد دکتر مَهدی بهزاد نیز در جلسات اولیۀ آن شرکت داشت. این شورا پس از بررسی‌های فراوان تصمیم گرفت تا ترجمة انگلیسی دایره‌المعارف ریاضی روسی را که حاصل کوشش‌های جمع پرشماری از ریاضی‌دانان سرشناس اتحاد شوروی سابق است، با پشتیبانی مالی، ستادی و اجرایی دانشنامه‌نگاری، به فارسی برگردانده و منتشر سازد. مرجع انگلیسی آن دانشنامه، اثر دهجلدیEncyclopedia of Mathematics از انتشارات ریدل هلند (۱۹۹۴) است. این مجموعه که همة حوزه‌های تخصصی، گرایش‌های اصلی و شاخه‌های گوناگون دانش ریاضی را دربر می‌گیرد، به‌کمک جمع پُرتعدادی از ریاضی‌دانان معاصر مغرب‌زمین کامل شده است. سه جلد پیوست‌های آن نیز در سال‌های ۱۹۹۷، ۲۰۰۰، ۲۰۰۱ به چاپ رسیده است و همچنین ویراست اینترنتی و بر‌خط انتشارات اسپرینگرِ آن هم در دسترس است. ساختار مقاله‌های این مجموعه چنان است، تا علاوه‌بر اهالی ریاضی، برای متخصصان سایر علوم، دانشجویان، مهندسان و دبیران نیز مفید باشد.
ازاین‌رو، ترجمة فارسی اثر با بیش از ۶۵۰۰ مقالة تخصصی؛ هریک با حجم میانگین ۴۲۰ واژه، و بیش از ۴۰۰۰ مدخل ارجاعی، ابتدا با گزینش برابرنهادة فارسیِ عنوان مقاله‌های این دانشنامه آغاز شد و رفته‌رفته، مترجمان مقاله‌ها با توجه به تخصصشان از مراکز و دانشگاه‌های معتبر سراسر کشور انتخاب شدند و کار سترگ ترجمة مقاله‌ها شروع شد.
در مهرماه ۱۳۷۵ شورای اول تغییر مختصری یافت و شورای دوم با ترکیب آقایان:
دکتر علیرضا جمالی،
زنده‌یاد دکتر محمدهادی شفیعیها،
دکتر علیرضا مدقالچی،
زنده‌یاد دکتر محمدرضا مُشکانی،
دکتر محمدقاسم وحیدی اصل،
زنده‌یاد دکتر منوچهر وصال‌شیرازی و به ریاست زنده‌یاد دکتر علی عمیدی تشکیل و برابرنهاده‌های تقریباً همة مدخل‌ها مشخص شد و توزیع مقاله‌ها بین مترجمان ادامه یافت. لیکن فعالیت این شورا بنابر عللی، در سال ۱۳۷۹ متوقف شد.
خوشبختانه از سال ۱۳۸۴، شورای علمی سوم با ترکیب آقایان:
دکتر علی ایرانمنش،
دکتر علیرضا جمالی،
زنده‌یاد دکتر محمدهادی شفیعیها،
دکتر سید محمدباقر کاشانی،
دکتر طاهر قاسمی هنری،
دکتر محمدقاسم وحیدی اصل، با کوشش و عضویت زنده‌یاد دکتر سید محمدکاظم نائینی و به ریاست دکتر علیرضا مدقالچی تشکیل شد. این شورا پس از انتشار واژه‌نامة ریاضی در سال ۱۳۸۷، انتشار جلد نخست این دانشنامه را در دستور کار قرار داد.
آخرین تغییر در ترکیب شورای علمی در سال ۱۳۹۰ صورت گرفت و اعضای فعلی آن عبارت‌انداز آقایان:
دکتر اِسمعیل بابُلیان،
دکتر محمد جلوداری ممقانی،
دکتر علیرضا جمالی،
دکتر رحیم زارع‌نهندی،
دکتر سید محمدباقر کاشانی،
دکتر طاهر قاسمی هُنری،
دکتر محمدقاسم وحیدی اصل و ریاست دکتر علیرضا مدقالچی.
خبر امیدبخش آنکه، تاکنون دست‌کم ۵۵۰۰ مدخل از این اثر به همت بیش از ۱۰۰ تن ازصاحب‌نظران دانشگاهی ترجمه شده و ۵ جلد آن؛ شامل حدود ۴۰۲۳ مقاله، به چاپ رسیده است. کار تدوین چهار جلد بعدی، مُجلد نمایه‌ها و سه جلد پیوست‌های این مجموعه نیز، تا این لحظه با همة اُفت و خیزها متوقف نمانده است.
انتشار این دانشنامه به زبان فارسی، یکی از آرزوی‌های بلند زنده‌یاد استاد احمد بیرشک بود. به روان ایشان، درگذشتگان ادوار شورای علمی ریاضی و همة سروران و همکاران عزیزی که در این سال‌ها از میان ما رفته‌اند، از جمله زنده‌یادان دکتر سید محمدکاظم نائینی و دکتر مهشید مشیری؛ معاونان پژوهشی پیشین دانشنامه‌نگاری، درود می‌فرستم. این اثر حاصل همت ریاضی‌دانان گرانمایه و برجستة کشور، و پشتیبانی مدیران و کارشناسان پژوهشی و اجرایی دانشنامه‌نگاری است و به لطف پروردگار، کوشش صمیمانة شورای علمی ریاضی دانشنامه به سرپرستی استاد گرانقدر جناب آقای دکتر علیرضا مدقالچی بخش عمده‌ای از آن را محقق ساخته است ( که اگر حضور منظم و پیگیری‌های صبورانه، عالمانه و بی‌چشم‌داشت ایشان نبود، چه‌بسا همچنان ترجمه و چاپ این اثر ارزشمند به بوتة فراموشی سپرده شده بود).
...... امیدوارم خودخواهانه جلوه نکند اما جا دارد که بگویم، هم‌زمان با شروع به‌کار دانشنامۀ ریاضی، چندین بدیل همسنگ آن در دیگر رشته‌ها و گرایش‌های علمی و معرفتی، در همین مجموعه کلید خورده بود، ولی شماری از آنها در همان ابتدا، بدون کمترین بروندادی متوقف ماند. برای نمونه موردی بود که با وجود تأمین اعتبار آن از سوی یکی از وزارت‌خانه‌های مُعظم، بعد از قریب به ده سال به تحویل یک مدخل‌نامۀ ۷۰ برگی بسنده کرد. درحالی‌که در مقام مقایسه، دانشنامۀ ریاضی که حامی بیرونی هم نداشت حتی در سخت‌ترین دوران‌های حیات دانشنامه‌نگاری که به تعبیر استاد بیرشک، پول، چهرۀ سیاه خود را نمایان می‌ساخت، یا در دوران تیرۀ همه‌گیری کرونا و یا هنگامی‌که سلایق و اولویت‌های متفاوت مدیریتی مانع از ادامة روند معمول کار می‌شد، به قول این روزها تاب‌آوری کرد و سپر نینداخت. و ای بسا راز این ماندگاری همین تاب‌آوری باشد. به‌شخصه بر این باورم که آموزه‌های صبر و شکیبِ چهرۀ ماندگار ریاضی، جناب استاد علیرضا مدقالچی در ماندگاری و تاب‌آوری دانشنامۀ ریاضی سهم بسزایی داشته است.
یکسان نماید کشت‌ها، تا وقت خِرمن در رسد
نیمیش مغز نغز شد، وان نیم دیگر کاه شد
در پایان، ضمن آرزوی تندرستی و بهروزی برای همگان، سپاس خود را بابت همدلی رؤسا، معاونان و مدیران دلسوز ادوار دانشنامه‌نگاری و پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی اعلام می‌دارم. مسلماً تشویق، ترغیب و حمایت‌های ایشان هماره ادامة راه دشوار دانشنامه را ممکن ساخته و خواهد ساخت.
گزارش مراسم در حال تکمیل...
