گزارش نشست «تاریخ بیهقی؛ روش شناسی و شیوه بیان»

به‌مناسبت روز ملی بزرگداشت «ابوالفضل بیهقی»، ادیب، مورخ برجسته و احیاگر نثر فارسی ایران، نشست «تاریخ بیهقی؛ روش‌شناسی و شیوه بیان» به میزبانی پژوهشکده زبان و ادبیات، دوم آبان‌ماه 1405، در پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی برگزار شد. 

در این نشست دکتر علی سالاری شادی، عضو هیئت علمی پژوهشکده تاریخ، کتاب تاریخ بیهقی را از لحاظ روش‌شناسی در تاریخ‌نویسی بررسی کرد. وی در مقدمه‌ای به ابتناء تاریخ بر خبر اشاره کرد و از همین ره‌گذر به کیفیت و میزان اعتبار اخباری که بیهقی امکان دسترسی به آنها را داشته تأکید داشت. بیهقی به‌مناسبت این که دبیر است و در دربار غزنویان در دیوان رسالت نزد بونصر مشکان شاگردی می‌کند، و سخت مورد اعتماد بونصر است، بر اخبار و اطلاعاتی دسترسی دارد و از زاویه دیوان‌سالاری به آنها نگاه کرده و آنها را در اثرش آورده است. بیهقی گاه‌گاه به یادداشت‌ها و نوشته‌هایی که در این زمینه در دسترس داشته استناد کرده و در مواردی تاریخ بیهقی تنها منبعی است که این نوشته‌ها را ثبت و ضبط کرده است. 
دکتر سالاری‌شادی در ادامه به حب و بغض‌های بیهقی و تأثیر آن بر تاریخ‌نویسی وی اشاره کرد و گفت: بیهقی در اثر خود، گروهی را بسیار عزیز و گروهی را خوار کرده است. از جمله بونصر مشکان در نزد بیهقی بسیار یکتا و به تعبیر بیهقی استاد یگانه روزگار است درحالی‌که منابع دیگر تاریخی درباره او سکوت کرده‌اند یا به ویژگی قابل توجهی اشاره نکرده‌اند. در برابر آن، چهره‌ای که از بوسهل زوزنی در تاریخ بیهقی آمده است، در منابع دیگر دیده نمی‌شود. دکتر سالاری‌شادی از منابع تاریخی هم عصر بیهقی و نزدیک به دوره غزنویان به تاریخ گردیزی اشاره کردند و داده‌های تاریخی بیهقی را با او سنجیدند. 
علاوه بر چگونگی دسترسی بیهقی به اخبار و اطلاعات، کیفیت جلب اعتماد مخاطب، که تکرار آن در تاریخ بیهقی شک‌برانگیز می‌شود، شیوه متقاعد‌سازی مخاطب، ذکر جزییات، برخورد عاطفی با رویدادهای تاریخی از مهمترین عناوینی بود که در بحث دکتر سالاری به آنها اشاره شد.  

بیهقی نمی‌گوید، بلکه نشان می‌دهد
سخنران دیگر جلسه دکتر فرانک جهانگرد، عضو هیئت علمی پژوهشکده زبان و ادبیات به شیوه بیان بیهقی پرداخت و ادبیت تاریخ بیهقی را در بزنگاه¬های تاریخی بررسی کرد و به این نکته اشاره کرد که بیهقی چگونه با ذکر جزییات، بی¬آنکه خود آشکارا قضاوتی کند، مخاطب را در متن شریک می¬کند، ذهن او را فعال و عواطف او را درگیر رویدادها می‌کند، چیزی که در نهایت به کنشگری مخاطب می-انجامد. مشارکت مخاطب به این نکته می‌انجامد که رویدادها در ذهن خواننده ماندگار شود و در عین‌حال، مورخ خواننده را به گونه‌ای هدایت می‌کند که در نهایت از مسیری که مورخ او را هدایت کرده، به نتیجه مورد نظر او برسد. در واقع بیهقی نمی‌گوید، بلکه نشان می‌دهد. بیهقی عموماً در پایان رویدادها، با آوردن عبارت‌هایی، باورهای خوانندگان را تأیید می‌کند. باورهایی نظیر اعتقاد به تقدیر، مکافات در همین دنیا یا حواله بدکاران به دنیای دیگر و نوعی نگاه خیامی که به‌ویژه در پایان رویدادها می‌توان آنها را دید. گذران بودن دنیا و توصیه به شاد بودن و شاد زیستن.
این جلسه پس از پرسش و پاسخ پایان یافت.